Menu Content/Inhalt
Przemysł naftowy i gazowy w Republice Kazachstanu Drukuj Email

Zarys

Przemysł naftowy i gazowy jest w Kazachstanie główną i najbardziej dynamicznie rozwijającą się gałęzią przemysłu. Przychody z tej działalności stanowią znaczną część PKB, przychodów budżetowych oraz przychodów z obrotu z zagranicą. Kazachstan posiada rozległe rezerwy węglowodorów i potencjalnie trzecie miejsce co do wielkości rezerw ropy naftowej na świecie, po Arabii Saudyjskiej i Iraku. Potwierdzone morskie i lądowe rezerwy węglowodorów w Kazachstanie szacuje się na około 30 mld baryłek. Około 70% z nich skupione jest w zachodnich okręgach kraju, a znaczna ich większość związana jest ze złożami soli i znajduje się na głębokości ponad pięciu tysięcy metrów. Szacowane potencjalne rezerwy ropy naftowej na terenie Kazachstanu (zlokalizowane głównie w rejonie Morza Kaspijskiego) wynoszą około 60 mld baryłek.

Większość rezerw węglowodorów skupiona jest w okolicach ropo- i gazonośnych obszarów Kaszagan, Tengiz i Karaczaganak. Odkrycie złóż w rejonie Kaszagan w 2000 roku uważane jest za największe odkrycie złóż ropy naftowej na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat. Pole naftowe Kaszagan, położone 80 km na południowy wschód od miasta Atyrau w północnej części rejonu Morza Kaspijskiego, jest eksploatowane przez Agip KCO. Obecnie szacuje się zasobność tego złoża na maksymalnie 38 mld baryłek ropy naftowej, z czego 13 mld można potencjalnie wydobywać z wykorzystaniem metody zatłaczania (reiniekcji) do złóż kwaśnych gazów. Eksploatację pola Tengiz (położonego wzdłuż północno-wschodniej linii brzegowej Morza Kaspijskiego), którego szacowane zasoby możliwej do wydobycia ropy naftowej wynoszą około 6 mld baryłek, prowadzi Tengizchevroil, którego głównymi udziałowcami są Chevron, ExxonMobil, KazMunaiGaz oraz LUKArco. Pole naftowe Karaczaganak (położone około 150 km na wschód od miasta Uralsk na północnym zachodzie Kazachstanu i eksploatowane przez Karachaganak Petroleum Operating) zawiera 50 bilionów stóp sześciennych gazu, 5,2 mld baryłek kondesatu gazowego i 1,4 mld baryłek ropy szacowanych nadających się do wydobycia rezerw kondensatu gazu i ropy naftowej.

Potwierdzone rezerwy gazu na terytorium Kazachstanu wynoszą 3.000 mld m3, a przewidywane rezerwy gazu – 5.000 mld m3. Większość złóż gazu położona jest na zachodzie kraju w pobliżu rejonu Morza Kaspijskiego. Do najważniejszych pól gazowych zaliczają się Amangeldy, położone na południu kraju, oraz Zhanazhol, położone około 250 km na południe od miasta Aktobe na zachodzie Kazachstanu.

Tło historyczne

Odkrycie złóż ropy naftowej na obecnym terytorium Republiki Kazachstanu miało miejsce w 1899 roku, jednakże gwałtowny rozwój przemysłu naftowo-gazowego nastąpił dopiero z chwilą odkrycia zasobnego złoża Zhetybai w 1961 roku. Pod względem ilości wydobycia ropy naftowej (około pół miliona baryłek dziennie w 1991 roku) Kazachstan jest, po Federacji Rosyjskiej, na drugim miejscu wśród republik byłego Związku Radzieckiego.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego polityka Republiki Kazachstanu polegała głównie na zachęcaniu inwestorów do dokonania znacznych inwestycji w przemysł naftowo-gazowy. Duży nacisk położono na stworzenie stabilnego otoczenia prawnego dla inwestorów w rejonie Morza Kaspijskiego. W latach 1999 i 2002 Kazachstan podpisał z Federacją Rosyjską pakiet umów dotyczących wyznaczenia granic dna morskiego w północnej części Morza Kaspijskiego. Podobną umowę o wytyczeniu granic dna morskiego podpisano w 2002 roku z Republiką Azerbejdżanu, zaś umowa z Turkmenistanem jest w trakcie negocjacji. Umowy te wyraźnie określają prawa majątkowe do złóż zlokalizowanych na obszarze morskim i zapewniają ochronę interesów inwestorów prowadzących działalność w rejonie Morza Kaspijskiego. Kazachstan podjął rozmowy z Federacją Rosyjską i Republiką Azerbejdżanu mające na celu podpisanie kompleksowej konwencji dotyczącej Morza Kaspijskiego pomiędzy wszystkimi państwami nadbrzeżnymi (Kazachstan, Federacja Rosyjska, Azerbejdżan, Iran, Turkmenistan), której przedmiotem będą także inne istotne kwestie takie, jak ochrona środowiska naturalnego oraz różnorodności biologicznej w rejonie Morza Kaspijskiego.
W 2003 roku rząd Republiki Kazachstanu zatwierdził Państwowy Program Rozwoju Obszarów Morskich na Morzu Kaspijskim. Program ten składa się z trzech etapów: (i) stworzenie warunków kompleksowego rozwoju sektora naftowo-gazowego (2003-2005); (ii) dynamiczny rozwój tempa wydobycia (2006-2010); oraz (iii) stabilizacja poziomu wydobycia (2011-2015). Myślą przewodnią tych działań było uczynienie rejonu Morza Kaspijskiego w Kazachstanie strefą atrakcyjną i przyjazną dla inwestorów oraz maksymalizacja wzajemnych korzyści państwa i inwestorów z prowadzonej w tym rejonie działalności.

Dzięki intensywnym inwestycjom zagranicznym dokonanym przez prawie wszystkich międzynarodowych potentatów naftowych (Chevron-Texaco, Exxon Mobil, Shell, TotalFinaElf, British Gas, Statoil, Eni-Agip, Philips Petroleum) wydobycie ropy naftowej w Kazachstanie wzrosło z 530.000 baryłek dziennie w 1992 roku do ponad 1 mln baryłek dziennie w 2005 roku. Zakłada się, że łączna wartość inwestycji na obszarach morskich w rejonie Morza Kaspijskiego wzrośnie z 3,8 mld USD w latach 2003-2005 do 16,8 mld USD w latach 2011-2015. Inwestycje zagraniczne w przemysł naftowo-gazowy w Kazachstanie dokonywane są na podstawie umów o podziale produkcji, koncesji na poszukiwanie i wydobycie oraz umów joint-venture.

Narodowy operator KazMunaiGaz

Po odzyskaniu niepodległości w 1991 roku Kazachstan otworzył swój rynek i umożliwił podmiotom zagranicznym dokonywanie inwestycji w krajowy przemysł naftowo-gazowy. Znaczna część projektów w tym sektorze przemysłu jest realizowanych jako wspólne przedsięwzięcie z narodowym operatorem gazowo-naftowym KazMunaiGaz.
KazMunaiGaz powstał na mocy rozporządzenia Prezydenta Republiki Kazachstanu w lutym 2002 roku poprzez połączenie spółek państwowych Kazakhoil i Oil and Gas Transportation. KazMunaiGaz reprezentuje interesy ekonomiczne Kazachstanu w projektach krajowych i zagranicznych, a przepisy prawa nakazują, aby posiadał przynajmniej 50% udział we wszystkich projektach realizowanych w odniesieniu do nowych złóż na terenach morskich. KazMunaiGaz sprawuje kontrolę nad systemem gospodarki gazem i ropą naftową, w tym nad przestrzeganiem postanowień kontraktów dotyczących działalności w zakresie wydobycia i obrotu ropą naftową. Ponadto KazMunaiGaz prowadzi aktywną działalność w zakresie opracowywania strategii wykorzystania rezerw węglowodorów, realizacji państwowej polityki dla sektora naftowo-gazowego oraz organizacji przetargów na prowadzenie działalności w sektorze naftowym. Ministerstwo Energetyki i Zasobów Mineralnych ma ponadto prawo korzystania z usług KazMunaiGaz przy opracowywaniu ekspertyz dotyczących projektów związanych z działalnością w sektorze naftowym, konserwacją szybów naftowych, monitorowaniem działalności wydobywczej, transportowej oraz przetwórczej w odniesieniu do węglowodorów, a także innych kwestii związanych z działalnością w sektorze naftowo-gazowym.
Do głównych podmiotów zależnych KazMunaiGaz zaliczają się: KazMunaiGaz Exploration & Production, KazTransOil, KazTransGas, rafineria Atyrau, Kazmortransflot, Atyrau International Airport, Eurasia-Air Helicopter Company oraz KazTransCom Telecommunications Company.

Produkcja ropy naftowej i gazu

W latach 1999 – 2004 wzrost produkcji ropy naftowej w Kazachstanie wynosił około 15% rocznie, co przyniosło podwojenie produkcji w tym okresie. Produkcja ropy naftowej w Kazachstanie wzrosła z 61,9 mln ton w 2005 roku do 65 mln ton w 2006 roku, czyli o 5%.

Rząd Kazachstanu przewiduje, że do 2010 roku krajowa produkcja ropy naftowej wyniesie 90 mln ton rocznie (1,8 mln baryłek dziennie), zaś poziom 150 mln ton rocznie (3 mln baryłek dziennie) zostanie osiągnięty do 2015 roku. Oczekuje się, że większość surowca pochodzić będzie z pól naftowych i gazowych Tengiz, Karczaganak, Kaszagan i Kurmangazy (pole naftowe położone na granicy morskiej pomiędzy Federacją Rosyjską a Kazachstanem).

Produkcja gazu w Kazachstanie wzrosła znacząco począwszy od 1999 roku, po przyjęciu przez rząd ustawy, zgodnie z którą użytkownicy złóż kopalin zobowiązani są do uwzględnienia w swoich planach rozwoju projektów utylizacji gazu. Wynikiem tego było podwojenie produkcji gazu w 2000 roku względem 1999 roku. Od tego czasu produkcja gazu rosła, osiągając 27,015 mld m3 w 2006 roku, o 2,6% więcej niż w 2005 roku.
Oczekuje się, że produkcja gazu w Kazachstanie wyniesie około 52 mld m3 w 2010 roku oraz około 79 mld m3 w 2015 roku.

Eksport ropy naftowej i gazu

Ze względu na ograniczoną chłonność rynku krajowego Kazachstan koncentruje się na eksporcie. Eksport ropy naftowej z Kazachstanu rozwija się niezwykle dynamicznie, a obecnie istniejąca infrastruktura pozwala na jej dostawy na rynki światowe poprzez Morze Czarne (przez Federację Rosyjską), Zatokę Perską (za pomocą transakcji typu swap z Iranem), a także poprzez rurociągi i transport kolejowy na północ Federacji Rosyjskiej.

Łączny wolumen eksportu ropy naftowej i gazu z Kazachstanu dla jedenastu miesięcy w 2006 roku był wyższy o 38,2% w porównaniu do 2005 roku.
Czynione są wysiłki w celu rozbudowy kazachskiej infrastruktury eksportowej (szczególnie w kierunku wschodnim) w ciągu następnej dekady i w miarę wzrostu produkcji ropy naftowej w Kazachstanie. Przy wyborze kierunków eksportu Kazachstan kieruje się możliwościami dywersyfikacji eksportu węglowodorów i zapewnienia najbardziej efektywnego funkcjonowania swojego systemu rurociągów.

Transport

Istotnym czynnikiem dla wzrostu produkcji węglowodoru w Kazachstanie był rozwój infrastruktury transportowej. W Kazachstanie transport ropy naftowej i produktów rafineryjnych odbywa się przy wykorzystaniu trzech rodzajów transportu: rurociągów, transportu morskiego i kolejowego.
Kazachstan posiada obecnie sieć rurociągów naftowych o długości ponad 6.400 kilometrów, a także 39 pompowni. KazTransOil, podmiot zależny KazMunaiGaz, jest monopolistą na rynku usług transportu rurociągami i dostarcza około 80% ropy wytwarzanej w Kazachstanie.
Obecnie przypisuje się wielką wagę projektowi rozwoju przepustowości kaspijskiego konsorcjum rurociągowego CPC. Poprzez rurociąg CPC transportuje się najwięcej ropy naftowej eksportowanej z Kazachstanu, a ilość przesyłanej nim ropy systematycznie rośnie. Rurociąg CPC oddany został do użytku w 2001 roku i stanowi ważną drogę eksportową. Rurociąg ten ma 1.510 km długości i prowadzi od pola naftowego Tengiz, przez Federację Rosyjską do terminala morskiego CPC nad Morzem Czarnym w okolicach rosyjskiego portu w Noworosyjsku.

Rurociągiem Uzen-Atyrau-Samara (UAS) tłoczona jest ropa z pól naftowych w regionach Atyrau i Mangistau do Federacji Rosyjskiej. System rurociągów UAS liczy około 1.500 km długości i ciągnie się od Uzen w południowo-zachodnim Kazachstanie do miasta Atyrau, a następnie przekracza granicę z Federacją Rosyjską i łączy się z rosyjskim systemem Transneftu w Samarze. Biorąc pod uwagę planowany wzrost produkcji ropy w zachodnim Kazachstanie, istnieje potrzeba zwiększenia przepustowości tego rurociągu do 20 – 25 mln ton rocznie.

Inny kierunek eksportu ma być stworzony w wyniku realizacji systemu transportu Kuryk-Baku-Tbilisi-Ceyhan, w ramach którego ropa byłaby transportowana z kazachskiego wybrzeża Morza Kaspijskiego do Baku, a następnie rurociągiem naftowym Baku-Тbilisi-Ceyhan (BTC). Rurociąg BTC o długości 1.767 km transportuje ropę naftową z Baku w Azerbejdżanie do nowego terminala morskiego w tureckim porcie Ceyhan nad Morzem Śródziemnym i stanowi pierwsze bezpośrednie połączenie rurociągowe pomiędzy Morzem Kaspijskim a Morzem Śródziemnym. Projekt rurociągu BTC został zaprojektowany w celu umożliwienia transportu około 50 mln ton rocznie (1 mln baryłek dziennie) do 2010 roku.
W zakresie rozwoju nowych rynków, istotnym wydarzeniem było oddanie do użytku rurociągu Atasu-Alaszankou w listopadzie 2005 roku. Jest to pierwsza część projektu budowy rurociągu Kazachstan – Chiny. Jego roczna przepustowość wynosi obecnie 10 mln ton ropy i planuje się jej zwiększenie do 20 mln ton. W 2006 roku rurociąg ten został wykorzystany do transportu 2,161 mln ton ropy. Planuje się, że druga część projektu, budowa rurociągu Kenkijak-Kumkol-Atasu, zostanie zrealizowana w latach 2011-2035.
Proponuje się także wybudowanie rurociągu z Kazachstanu do Iranu przez Turkmenistan. Kazachstan jest także zainteresowany transportem ropy przez Morze Czarne do rurociągu Odessa-Brody, w którym odwrócony zostałby kierunek transportu.

Rozwijając możliwości transportu ropy naftowej drogą morską, Kazachstan zaczął tworzyć swoją własną flotę tankowców. Dwa tankowce, Astana i Ałmaty, o nośności 12.000 ton, zostały już uruchomione, a trzeci tankowiec został dostarczony do portu Aktau we wrześniu 2006 roku. W latach 2007-2008 planowane jest uruchomienie większej liczby tankowców.

Transport kolejowy stanowił główny środek transportu kazachskiej ropy przed uruchomieniem rurociągów UAS i CPC. Infrastruktura kolejowa pozostaje alternatywnym środkiem transportu.

Krajowy rynek przetwarzania ropy naftowej

Przemysł przetwórczy w Kazachstanie składa się z trzech głównych rafinerii zaopatrujących obszary północne (w mieście Pawlodar), obszary zachodnie (w mieście Atyrau) i obszary południowe (w mieście Szymkent) i posiada łączną zdolność przetwarzania ropy naftowej na poziomie 345.093 baryłek dziennie. Rafineria w Pawlodarze zaopatrywana jest głównie w ropę z zachodniej Syberii z wykorzystaniem transakcji typu swap; Rafineria Atyrau przetwarza wyłącznie ropę pochodzącą z zachodnich obszarów Kazachstanu, a Rafineria Szymkent korzysta obecnie z ropy z południowo-zachodniego Kazachstanu. Przy tym zdolności produkcyjne kazachskich rafinerii często są niewykorzystywane, gdyż lokalne ceny produktów rafineryjnych pozostają na niskim poziomie, w związku z czym producenci ropy preferują eksport ropy naftowej na rynki międzynarodowe. W 2006 roku kazachskie rafinerie przetworzyły 11,7 mln ton ropy, co stanowiło wzrost o 4,6% w stosunku do 2005 roku.

Dane makroekonomiczne Kazachstanu

 

2006

2005

2004

2003

Populacja (tys. mieszkańców)

15.380

15.210

15.080

14.900

PKB (mld USD)

69,0

55,8

40,8

30,8

PKB (realny, %, r/r)

8,8

9,4

9,4

9,1

PKB per capita, PPP (USD)

9.103

8.252

7.418

6.715

PKB per capita (USD)

4.488

3.620

2.704

2.075

Inflacja średnioroczna (%)

7,1

7,5

6,9

6,8

USD/KZT, średni

127,0

133,7

135,9

149,2

Źródło: Narodowa Agencja Statystyczna, Narodowy Bank Kazachstanu, Bloomberg, S&P, IMF World Economic Outlook, EconStats

Kazachstan, jako jeden z niewielu krajów byłego Związku Radzieckiego może pochwalić się dynamicznym wzrostem gospodarczym, któremu towarzyszy stabilizacja polityczna kraju. Silny wzrost eksportu wspierany przez wysokie ceny ropy naftowej i rosnącą produkcję umożliwiły utrzymanie przez ostatnie lata realnego wzrostu PKB na poziomie bliskim 10%, co przekracza 6,8% wzrost uzyskany w Federacji Rosyjskiej w tym samym okresie i dorównuje wynikom Chin. Bardzo wysoka stopa wzrostu była w dużej mierze wynikiem wzrostu cen surowców naturalnych w ostatnich latach.

Główną strukturalną słabością kazachskiej gospodarki pozostaje jej duże uzależnienie od ropy naftowej. Silny eksport powoduje aprecjację kazachskiej waluty tenge wobec dolara. Podobnie jak w Federacji Rosyjskiej, wyzwaniem pozostaje dywersyfikacja kazachskiej gospodarki poprzez rozwijanie jej niesurowcowych gałęzi.
Kazachski system bankowy, dzięki dobrze przemyślanym reformom i efektywnemu nadzorowi również notuje dynamiczny wzrost. Mimo to, pozostaje on wciąż w tyle w porównaniu do systemów bankowych krajów zachodnich, zarówno pod względem swojego rozmiaru, jak również udziału w realnej sferze gospodarki.
Reforma systemu emerytalnego została przeprowadzona w 1998 roku i obecnie w kraju funkcjonuje 18 funduszy emerytalnych, które inwestują głównie w instrumenty dłużne, takie jak obligacje korporacyjne i rządowe (włączając Euroobligacje rządu kazachskiego).

Kazachstan był pierwszym krajem WNP, który otrzymał rating klasy inwestycyjnej od całej trójki najbardziej uznanych agencji ratingowych na świecie: Moody’s Investors Service, Standard&Poors i Fitch. W czerwcu 2006 Moody’s podniósł rating długoteminowych euroobligacji rządowych Kazachstanu z Baa3 do Baa2.
Przyjęta we wrześniu 2006 roku rządowa ustawa dotycząca polityki fiskalnej zakłada, iż roczny realny wzrost PKB w latach 2007-2009 wyniesie 8,8%, co pozwoli na podwojenie PKB w roku 2008 w porównaniu z rokiem 2000. W uchwale podkreśla się, że PKB na jednego mieszkańca ma wzrosnąć do poziomu 6 543 USD w 2009 roku, czyli o ok. 1,8 raza w porównaniu z rokiem 2005.

Uchwała zakłada utrzymanie szybkiego wzrostu usług (wzrost o 10,7% rocznie). Produkcja towarowa ma rosnąć średnio o 6,7% rocznie. Zakłada się, że tempo wzrostu produkcji przemysłowej w latach 2007-2009 wyniesie średnio 6,1%. Przy tym w przemyśle przetwórczym będzie to 6,7%. Największy udział w sektorze usług będą miały handel, transport, łączność oraz liczne usługi świadczone na rzecz firm.

Usługi transportowe wzrosną średnio o 7,6%. Wartość oferowanych usług - o 20,7%. Wzrost w sferze handlu wyniesie 9,9%. W uchwale rządowej podkreśla się, że wzrost PKB w rolnictwie w omawianym okresie wyniesie średnio 102,7%, a wzrost wartości prac budowlanych – 110,7%. Wzrost popytu inwestycyjnego będzie związany przede wszystkim z wewnętrznymi źródłami finansowania inwestycji pochodzącymi ze środków własnych przedsiębiorstw. Tempo wzrostu wartości inwestycji kapitałowych w tym okresie wyniesie średnio 114,3%. Dodatnie saldo bilansu handlowego w latach 2007-2009 wyniesie średnio ponad 5,4 miliarda USD rocznie.
W opinii rządu Kazachstanu przyspieszony rozwój gospodarczy zostanie osiągnięty dzięki rocznemu wzrostowi o 8,8% produktywności pracowników. Do roku 2009 tempo wzrostu produktywności pracowników przewyższy tempo wzrostu realnej pensji.